Wright: Optimist për tregun financiar

Nuk mjafton të mbështetet vetëm në import e tregti. Kosova ka mundësi për të prodhuar. Ka potenciale për prodhimin e mineraleve, zhvillimin e turizmit. Industri të reja do të mund të tërhiqeshin në vend. Unë shof potencia të zhvillimit ekonomik në Kosovë, thekson numri një i “Raiffisen” , Robert Wright, në intervistën dhënë Info Globit.

Në intervistën dhënë agjencisë Info Globi Kryesuesi i Bordit Menaxhues, i bankës Raiffeisen në Kosovë, njëherësh Kryetar i Shoqatës së Bankave të Kosovës, Robert Wright, fletë për anët pozitive dhe mangësitë ekzistuese të tregut të këtushëm financiar, për problemet me të cilat ballafaqohen bankat dhe për sfidat që priten në të ardhmen . Sipas Wrights-it, në bankat e Kosovës sivjet ka më shumë depozita se kurdoherë më parë, sektori i së ardhmes është sektori hipotekar apo i patundshmërive, kurse po të kishte më pak evazion fiskal, po të përshpejtoheshin “përmbarimet” e mijëra rasteve që presin, në Kosovë do ë kishte më shumë kredi por edhe risku do të ishte më i vogël, që do të thotë një mundësi më shumë për dhënie të kredive me norma më të ulëta të interesit.

Intervistoi: Evliana BERANI

Wright: Janë një numër faktorësh. Para së gjithash shtrohet pyetja se a janë më të larta! Është shumë e lehtë të të zgjidhet një mesatare e të jipen më pas vlerësimet. Ne kemi klientë ndaj të cilit zbatohet norma e interesit nën 10 për qind, por ka edhe të tillë ndaj të cilëve zbatohet norma e interesit mbi 20 për qind.

Gjeneralizimi është i vështirë dhe joadekuat, sidomos kur gjeneralizohen konstatimet për të gjitha fushat e industritë. Këtu duhet të mirren parasyshë statistikat apo të bëhen vlerësime më specifike. Fjala bie, sektori i bujqësisë njihet si një sektor që ka më shumë kredi me probleme. Pra, për disa sektore a biznese ne mund të kalkulojmë 20 për qind, por për disa tjera 10 për qind. Ajo çfarë ne bëjmë është se ne vendosim çmimet në vartësi prej riskut.

Do të thotë fillimisht përcaktohet risku e pastaj përcaktohet çmimi. Do të thotë është shumë e thjeshtë, bëhen kategorizime dhe mbi to caktohen edhe normat e interesit.

infoGlobi: Do të ishte me interes të dëgjojmë mendimin tuaj për tregun financiar i Kosovës?

Wright: Unë jam pozitiv dhe optimist për këtë treg dhe për kahjet se kah po shkon ai. Për nga numri i depozitave në banka, ky numër sot është dukshëm më i lartë se që ishte në të kaluarën. Fundja, depozitat janë një indikator që flet mjaft për ekonominë, zhvillimin, e pse jo edhe për besueshmërinë në institucionet bankare.

Siç dihet, para disa vitesh institucionet bankare dhe tregu financiar i Kosovës në përgjithësi ballafaqohej pak a shumë me atë që quhet krizë financiare. Ishte një periudhë kur depozita kishte pak, mirëpo kjo situatë tani ka ndryshuar.

Sot në bankat e Kosovës kemi depozita në vlerë prej dy miliardë eurosh. Është kjo shuma më e lartë e depozitave që ka egzistuar ndonjëherë në Kosovë.

infoGlobi: Dy miliardë? E keni fjalën vetëm për tregun e Kosovës? Për cilën periudhë kohore bëhet fjalë?

Wright: Po, është fjala vetëm për Kosovën. Në bankat e saj, në qerekun e dytë të këtij viti (2011) kishte depozita në vlerë prej 2 miliardë eurosh.

Kjo shpalon trendet pozitive në këtë sektor dhe shkallën e lartë të besimit në sektorin bankar.

infoGlobi: Që ti vejmë gjërat në perspektivë, çfarë ishin këto trende në të kaluarën?

Wright: Vëllimi i depozitave nuk ka qenë kurrë më i lartë se tani. Situatë të njejtë kemi me kreditë / huazimet në sektorin bankar.

Sido që të jetë, sa janë lajm i mirë për sektorin bankar, aq janë lajm i mirë për ekonominë e Kosovës dhe zhvillimin e saj në përgjithësi. Fundja, depozitat reflektojnë aftësinë e një shoqërie që të kursejë dhe fuqinë e saj që të huazojë.

infoGlobi: Në shumicën e vendeve në tranzicion, pengesë për funksionimin e mirëfillt bankar është infrastruktura e varfur ligjore. A ka probleme të  kësaj natyre në Kosovë?

Wright: Unë kujtoj se sektori bankar është i rregulluar mirë. Për aq sa kam vërejtur deri më tani nuk kemi ndonjë problem më serioz. Ia dalim të operojmë pa telashe të mëdha.

Nuk jam në dijeni se në Kosovë po mungon ndonjë shërbim bankar që do të dëmtonte ekonominë dhe zhvillimin e saj.

Do t’i kthehem kësaj çështjeje më vonë. Ajo që do të doja ta them në këtë rast është se në ekonominë e Kosovës e shof shumë të rëndësishëm sektorin hipotekar, atë të patundshmërive. Fjala bie, në bujqësi ka shumë hapsirë që gjërat të avancohen më tutje sepse ky është një sektor, i cili mund të përfitoj më shumë nga sektori bankar sesa që është duke përfituar aktualisht.

Ne si Raiffeisen, mund të them se jemi të kënaqur për 10 vjet të ekzistimit dhe funksionimit në Kosovë. Investimi ynë është kthyer dhe zhvillimet në këtë drejtim janë pozitive.

Mos harroni se janë edhe bankat tjera prezente në Kosovë për pak a shumë 10 vjet, që do të thotë se nuk ka ikje ose lëvizje etj. kjo flet për një treg stabil financiar.

Këto janë lajme të mira për tregun e përgjithshëm financiar të Kosovës.

infoGlobi: Padyshim janë lajme të mira. Shtrohet pyetja cilat janë lajmet e këqija për tregun financiar të Kosovës ose për bankën tuaj konkretisht?

Wright: Do të doja të shoh zhvillime më të mira në disa sektore siç është, bie fjala, në sektorin e hipotekave dhe të bujqësisë. Mos harroni, Kosova ka një popullatë të re mobile, një treg që është i favorshëm për bizneset e fushës së hipotekave. Sigurisht e keni vërejtur se në Kosovë ngado që silleni ka shumë ndërtime, godina të reja kudo.

Kjo është një indikacion i qartë se ka shumë hapsirë për zhvillim e ndërlidhje më të mirë të patundshmërive me sektorin financiar bankar. Pastaj popullata e këtushme është popullatë e re. Profili demografik përshkohet nga të rinjë që në të ardhmen duan të kenë kulmin e tyrë mbi kokë. Dmth. ky sektor i patundshmërive vërtetë mund të lulëzojë.

Mos të harroj edhe një element, tradicionalisht këtu familjet por edhe çiftet e reja duan të kenë patundshmërinë e tyre siç janë toka, apartamenti apo shtëpia.

Sektori hipotekar ka disa çështje. Patundshmëritë në këtë fazë nuk janë edhe aq të qasshme për një 25 vjeçar, pastaj çështje në vete është edhe cilësia e ndërtimeve. Deri dikund janë të kufizuara mundësitë për blerjen e patundshmërive por edhe për regjistrimin e tyre. Të gjitha këto janë mundësi për zhvilllimin e këtij sektori në të ardhmen.

Janë këtu edhe disa çështje ligjore që do ta avanconin sektorin hipotekar por…,

infoGlobi: Çka duhet konkretisht të bëhet me infrastrukturën ligjore, për tu avancuar ky sektor?

Wright: Për rregullimin e tij kërkohet angazhimi i më shumë akterëve, që duhet të ulen dhe bashkërisht të vendosin si dhe çka më tutje. Bankat komerciale, përfaqësuesit e BQK-së, përfaqësuesit e qeverisë, të sektorit të ndërtimit, ekspertët ligjorë e shumë të tjerë , pra të gjithë së bashku duhet të gjejnë mënyrën më adekuate dhe rrugët për zhvillimin e tregut hipotekar në të ardhmen. Kjo do kohë.

infoGlobi: Jeni kryetar edhe i shoqatës së bankave të Kosovës. A keni ndërmarrë diçka konkrete në këtë drejtim ?

Wright: Po zhvillohen debate dhe së shpejti do të ftojmë edhe Bankën Qëndrore të Kosovës që të vihet në veprim dhe që gradualisht, bashkë me akterët tjerë të shohin se çka dhe si duhet të veprojmë më tutje.

infoGlobi: Çfarë mund të na thoni për problemet ekzistuese në ekonomi?

Wright: Në Kosovë edhe më tutje mbesin mjaft prezente ekonomia informale, evazioni i lartë fiskal por edhe përdorimi i keshit (parave në dorë). Kjo e shton shkallën e riskut për bankat dhe natyrisht e kufizon komunitetin e biznesit edhe për kredi-marrje. Çështje më vete janë edhe proceset ligjore për “rehabilitimin” e kredive me probleme, që kujtoj se duhet të përshpejtohen. Ka dallime në kohën e kryerjes së lëndëve, në vlerësimet e kolateraleve që bizneset përdorin për kredi, e të ngjashme. Në disa qytete, institucionet reagojnë më shpejtë në të tjerat më ngadale.

Nuk do mend, ka raste kur dobësitë shfaqen edhe tek vet bankat por janë mijëra e mijëra raste veç e veç të joperformuese, ku procesi i përmbarimit të obligimeve shkakton zvarritje të mëdha.

infoGlobi: A mund ta përshkruani këtë, për çfarë përmbarimesh është fjala?

Wright: Është fjala për realizimin e mjeteve tona në rastet kur individë apo biznese nuk përmbushin obligimet e tyre ndaj bankës në të cilën kanë marrë kredi. Fjala është për kolateralet.

infoGlobi: Po, pse ka kaq shumë raste që po zvarriten?

Wright: Pyetje me vend. Huamarrësit mund të jenë dy llojesh. Ata që pasi të marrin huanë/kredinë nuk janë në gjendje ta paguajnë dhe ata që kanë mundësi por janë të papërgjegjsjëm në pagesat.

Rëndomë, ne detyrohemi t’i nisim procedurat përkatëse ndaj tyre. E fundit natyrisht është padia, përkatsisht procesi gjyqësor.

infoGlobi: A mund të na thoni sa pritni për përmbylljen e një rasti ?

Wright: Periudha e pritjes dallon prej rastit në rast dhe prej komunës në komunë. Ka raste që presin zgjidhjen edhe deri në 4 vjet por, ka edhe raste të tjera të cilat zgjidhen për disa muaj.

Po e ritheksoj se dallimet janë të mëdha mes 7 qyteteve kryesore si Gjilani, Ferizaji, Prishtina, Mitrovica etj., Në Mitrovicë siç e dini nuk ka sistem ligjor e gjykata fare.

Pra nuk ka afat standard që do të mund ta përmendja si periudha kohore brenda të cilës do të zgjidheshin këto raste, e fjala është për mijëra raste të tilla. Thash edhe më heret, ka raste që nuk janë zgjidhur as për njëmijë ditë.

infoGlobi: 1000 ditë?

Wright: Po. 3-4 vjet.

infoGlobi: sigurisht jeni në dijeni se muajve të fundit në Kosovë është nxjerrë edhe ligji për ndërmjetësimin, i cili mundëson që rastet të zgjidhen jashtë procedurave institucionale dhe gjyqësore në përgjithësi. A do të mund të zbatohej ky ligj edhe në fushën e sektorit bankar?

Wright: Për fat të keq ligji për ndërmjetësim nuk mbulon këtë sektor. E di se një ligj i tillë ka funksionuar në Shqipëri dhe do të doja të di se si do të funksiononte në Kosovë.

infoGlobi: A do të ishte ndihmesë që në të, të përfshiheshin në të edhe çështjet bankare?

Wright: Padyshim do të ishte një ndihmesë e llojit të vet.

infoGlobi: Disa herë e përmendët borgjin dhe kreditë e kqija. Çfarë vlere kapin ato?

Wright: Mund tua jap përqindjet. Në Kosovë kemi 6 deri në 6.5 të kredive me probleme (joperformuese), kurse portofolio i kredive në fund të tremujorit të dytë ka qenë 1.5 miliard euro.

infoGlobi: Për hir të lexuesve të Info Globit, ju lutem shpjegoni, nëse e krahasojmë me vende të tjera të rajonit, a është kjo përqindje e lartë apo e ulët?

Wright: Është pak a shumë normë rajonale. Në Shqipëri, përqindja shkon deri në 17%.

infoGlobi: Siç e dijmë, viteve të fundit, vazhdimisht është theksuar se normat e interesit të kredive në Kosovë janë shumë më të larta sesa ato të rajonit. Pse ndodh kjo dhe si e justifikoni këtë?

Wright: E di se nuk jeni të kënaqur me normat e interesit dhe shkallën e kredive të dhëna. Përshpejtimi i proceseve ligjore për të cilat fola më heret do të ndryshonin gjendjen përkitazi me to.

Kemi të bëjmë këtu edhe me mënyrat e ndryshme të kalkulimit të normave të interesit e jo aq me diferencat e vlerave të tyre reale. Me sa jam në dijeni, krahasimet e normave do të ishin më reale po të standardizohej metodologjia e vlerësimit/ndërtimit të tyre.

Nuk është njejtë të merren kredi në Shqipëri ku valuta zyrtare është leku, apo në Kroaci ku valutë është – Kuna.  Dua të them se në vende të ndryshme caktohen norma të ndryshme…

infoGlobi: Dihet se normat e interesit në përgjithësi nuk janë transparente. Bankat në Kosovë por edhe në rajon bëjnë vlerësime sipas kutit të vet. Pyetja ka të bëj me ate se kur do të ndryshoj kjo?

Wright: Po, pikërisht kjo është ajo që po flas, do të thotë do të duhej të bëhet unifikimi dhe të përdoret një metodologji e ndërtimit edhe e normave të interesit, kështu që shfrytëzuesit e shërbimeve bankare do të kenë mundësi të kenë parametra real krahasimor të shërbimeve nëpër banka apo rajone të ndryshme.

Shfrytëzuesi do të dij se si ndërtohen këto norma interesi me apo pa kostot administrative, e të ngjashme.

Në Kosovë planifikohet të sajohet një Kod etik, të cilin pastaj do ta zbatonin të gjithë. Këtë e mendojmë këtu në Kosovë. Janë shtatë banka dhe është më lehtë që ai të nënshkruhet sesa të shkohet me rregullime ligjore. Në këtë Kod do të zbërtheheshin dhe definoheshin shumë , do të zbatohej një metodologji e përllogaritjeve, e të ngjashme.

infoGlobi: Por, sërish, në Kosovë normat e interesit janë më të larta? Pse ndodhë kjo?

Wright: Janë një numër faktorësh. Para së gjithash shtrohet pyetja se a janë më të larta! Është shumë e lehtë të të zgjidhet një mesatare e të jipen më pas vlerësimet. Ne kemi klientë ndaj të cilit zbatohet norma e interesit nën 10 për qind, por ka edhe të tillë ndaj të cilëve zbatohet norma e interesit mbi 20 për qind.

Gjeneralizimi është i vështirë dhe joadekuat, sidomos kur gjeneralizohen konstatimet për të gjitha fushat e industritë. Këtu duhet të mirren parasyshë statistikat apo të bëhen vlerësime më specifike. Fjala bie, sektori i bujqësisë njihet si një sektor që ka më shumë kredi me probleme. Pra, për disa sektore a biznese ne mund të kalkulojmë 20 për qind, por për disa tjera 10 për qind. Ajo çfarë ne bëjmë është se ne vendosim çmimet në vartësi prej riskut.

Do të thotë fillimisht përcaktohet risku e pastaj përcaktohet çmimi. Do të thotë është shumë e thjeshtë, bëhen kategorizime dhe mbi to caktohen edhe normat e interesit.

infoGlobi: Ka apo nuk ka konkurrencë në sektorin e bankave në Kosovë? Ka shumë zëra që mohojnë këtë?

Wright: Absolutisht po. Ka konkurrencë dhe jam shumë i sigurt në këtë. Këto akuza të çuditshme nuk i kuptoj. Është krejtësisht e natyrshme që si “Raiffeisen” duam të jemi të parët në treg. Kosova është treg i vogël. Thuhet se janë diku rreth 1.8 milion banorë. Nëse heqim minorët, pastaj ata mbi 60 vjet, pastaj të papunët do të shihni se këtu mund të jenë vetëm rreth gjysmë milioni njerëz me mundësi të shfrytëzimit të shërbimeve bankare. Tregu pra është i vogël dhe do të ishte e pakuptueshme që bankat të mos garojnë për të qenë të parët në treg.

Ka garë, ka kompeticion dhe secili garon që të jetë i pari.

infoGlobi: Çfarë mund të na thoni për sjelljet dhe shprehitë e njerëzve por edhe të bizneseve? A po shfrytëzojnë ata sa duhet mundësitë që ofron sistemi bankar?

Wright: Është e vështirë ti kritikojmë bankat vazhdimisht, por natyrisht se ka hapsirë të kritikohen edhe shprehitë, zakonet e disa bizneseve. Po të jipeshin të gjitha pagat përmes bankave, padyshim se do të rriteshin mundësitë për dhënien e numrit shumë më të madh të kredive se që jipen aktualisht. Madje me norma më të ulta të interesit. E thashë nëse nuk gabohem se ende ka shmangje nga obligime tatimore, e të ngjashme. Të gjitha këto do të ulnin riskun, me te edhe normat e interesit.

infoGlobi: Jeni mjaft gjatë në rajon, nga perspektiva e juaj me çfarë problemesh ballafaqohen bizneset po edhe ekonomia në përgjithësi?

Wright: Kosovarët kanë dëshmuar se kanë sens të madh për ushtrimin e biznesit. Dhe kjo është për tu adhuruar. Por, ndonjëherë ka raste që bizneset hapen shumë dhe zhvendosin fokusin e tyre nga veprimtaria primare e biznesit. Ky diversifikim i fokusit shpesh i dëmton ato, sepse mirren me gjëra që ndoshta nuk i njohin sa duhet dhe lënë anash fushën ku ndoshta janë më të mirët.

infoGlobi: Megjithatë, ekziston bindja se bankat nuk po krijojnë sa duhet mundësi për biznese, se po japin pak kredi?

Wright: E kuptoj, megjithatë konsideroj se trendet pozitive janë të prekshme. Neto kreditë kanë arritur në 151 milion euro gjatë gjashtë mujorit të parë të sivjetmë. Vjet gjatë periudhës së njejtë kohore ato ishin 115 milionë euro ndërkohë që parvjet për gjashtë muaj neto kreditë kapnin shumën prej vetëm 86 milion eurosh.  Pra, rritja e neto kredive është e theksuar prej viti në vit.

Kjo do të thotë se bankat po japin më shumë kredi dhe konsumatorët kanë më shumë mundësi për huamarrje. Është ky një relacion i shëndoshë.

infoGlobi: Çfarë mendoni se duhet bërë në Kosovë që vendi të zhvillohet dhe ecë më tutje?

Wright: Vendi duhet të shikoj profilet industriale. Nuk mjafton të mbështetet vetëm në import e tregti. Kosova ka mundësi për të prodhuar. Ka potenciale për prodhimin e mineraleve, zhvillimin e turizmit. Industri të reja do të mund të tërhiqeshin në vend. Potenciali është këtu. Popullsia është e moshës së re. Të rinjtë janë të hapur, flasin shumë gjuhë, kanë prirje të mëdha për teknologjinë. Ndihen komod me te. Kjo është pasuri për zhvillimin e vendit.

Komuniteti i biznesit ndërkaq, kujtoj duhet ti kushtoj më shumë rëndësi planeve të mira të biznesit, ti shmanget evazionit fiskal. Kjo do të rriste besueshmërinë në banka dhe do të ulte njëkohsisht riskun. Nuk do mend se në terminologjinë bankare kjo do të thoshte më shumë kredi për këtë komunitet dhe ate me kushte më të favorshme e norma më të mira të interesit nga këto të sotmet.

Për institucionet, është me interes që të përmirësohen proceset legale, të krijohen mundësitë që të paguhen më shpejt borxhet që u kanë bankave.

Në veçanti kujtoj se duhet të zhvillohet tregu hipotekar sepse mundësitë për këtë janë të shumta e nga to do të përfitonin shumë njerëz.

 

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

error: Content is protected !!