Surroi: Në Kosovë ndodhë …

Kosova si një shqetësim i hershëm i Veton Surroit… raporti me Hashim Thaçin dhe kritikat ndaj Presidentes Atifete Jahjaga… liria e shtypit, femrat në shoqërinë shqiptare dhe qeverisjen e Kryeministrit Edi Rama.

Këto janë temat për të cilat flet publicisti Veton Surroi në një intervistë dhënë gazetës “Shqip” në Tiranë.

“Tashmë e kaluam kufirin, hymë në Libër. A mund të dalim mbrapa, a mund të kthehemi nga libri këtu ku jemi, pyeti shefi, duke lexuar nga rreshti i parafundit i Librit? Nuk e di nuk e kam provuar, tha ai …” 10 vjet më parë, më 2005-n, Veton Surroi e mbyllte me këto rreshta librin “Fluturimi i vetëm i Azem Berishës për në kështjellë” (botimet “Koha”). Një analizë e kthjellët politike për Marti Ahtisarin, finlandezin e zgjedhur nga sekretari i përgjithshëm i OKB-së, Kofi Annan, për të udhëhequr negociatat për pavarësi, bërë nga një personazh që ishte nën lëkurën e këtyre lëvizjeve, që atëherë kur ndiqte studimet në Meksikë, dhe përtej grishjes së jetës së një studenti që kalon orët më të gjata në skutat e letërsisë, që të joshin ta shohësh me superioritet botën, pasi ke shëtitur përmes tyre në jetë, vende sekrete ku mëson ta ndiesh ndryshe shijen e jetës, ai kërkonte të gjente mes tyre rrugën që do ta ndryshonte historinë e vendit të tij. I biri i një diplomati, ai u rrit herët me Kosovën si një shqetësim, që një ditë bisedat në tryezat e familjes Surroi do të shndërroheshin në ato mbi atë çfarë do të bënte një shtet i ri. Tre vjet pas këtij libri, Kosova do të ishte e pavarur dhe në historinë e kësaj pavarësie ai do të mbetet padyshim jo thjesht si një dëshmitar, por si një protagonist i rëndësishëm i saj. Një protagonist që si shkrimtar e di që gjërat janë më të sigurta kur i fut në një libër. Pasi, nuk mund t’i ikësh kurrë një libri.

“Shpirti i Azem Berishës ishte paralizuar ditën kur duhej të merrte vendimin se a do të mbetej ende në kështjellë apo të kthehej në fshat. Të kthehem, do të dëgjoj pallavra katundi, mendoi. Të mbetem, do të dëgjoj përlarje të këtyre që i çuam për negociata …” Simbolika është një gjuhë me të cilën Surroi depërton për të treguar një vend që jeton me simbolet. 10 vjet pas këtij libri “Ambasadori i Melkizedekut”, është një tjetër simbolikë, që ashtu si “Fluturimi i Azem Berishës, për në kështjellë” ka futur personazhe, ngjarje, lëvizje, ide apo dhe Minieren, kujdestaren e fëmijëve të tij në një libër. I shkruar ndryshe, me gëzimin e një fjalie që endet shpesh mes rreshtash që është “pavarësia”, dhe trishtimin e asaj çfarë një klasë politike apo një shoqëri ende e brishtë, vuan sot, duke mos pasur një model. “Ambasadori i Melkizedekut” është një libër mbi rëndësinë e modelit, në një kohë kur idetë, si një filozofi që Marksi arriti t’ia ngjisë shekullit XX, vazhdojnë të sjellin tensione sot në shekullin XXI. Një model të “shqiptarit të ndershëm”, që deri tani Kosovës i është imponuar o nga Serbia, o nga ndërkombëtarët. Analiza që ai i bën Sejdo Bajramoviqit dhe Presidentes së Kosovës, Atifete Jahjaga, është më tepër se një çështje politike, por ravijëzon një kontekst të gjerë historik, i cili ende drejton fatet tona. “Një përzgjedhje që kishte të bënte me faktin se Kosova, gjykuar sipas ballinës së revistës “Foering policy” e me fotografinë e Kryeministrit Hashim Thaçi në të, nën titullin “Shtet mafioz”, nuk kishte kredibilitetin më të lartë të sigurisë dhe fytyra e një policeje në krye të shtetit do të ishte imazh krejtësisht i kundërt? Pra zgjidhej pjesë e ndershme e një shteti të pandershëm? – shkruan Surroi.

Me një gjuhë kritike që nuk e ka fshehur ndaj mënyrës sesi po drejtohet shteti më i ri i Ballkanit, duke akuzuar hapur protagonistë të tij, si ish-kryeministrin Hashim Thaçi, më poshtë, në pjesën e dytë të intervistës për gazetën “Shqip”, Surroi flet më qartë për këto shqetësime, të cilat po vonojnë të ardhmen, për t’u ndalur sërish te letërsia.

Dy subjektet me të cilat identifikoheni, njëra mediatike (“Koha”) dhe tjetra politike (“Ora”) kanë të bëjnë me një njësi matëse. Koha vazhdon të funksionojë, ndërsa Ora është ndalur … Themeluat “Orën” për të matur “Kohën” apo shove “Orën” për të lënë “Kohën” të ecë lirshëm …?

Lëvizja politike “Ora” kishte një qëllim, krijimin e një hapësire më të lirë në jetën politike kosovare, e dëshironte ta bënte atë, sepse liria në politikë rrjedh përmes arsyes dhe përmes nënshtrimit të çdo gjëje, verifikimit të arsyes. Në jetën politike duhet të kalosh filtrin e arsyes, për të arritur në nivelin e debatit dhe niveli i debatit është niveli i lirisë.

Jeta politike në Kosovë ka qenë e ngarkuar dhe është, me mungesë të debatit e arsyes e rrjedhimisht dhe me mungesë të lirisë. Dhe shoqëria kosovare jo rastësisht trajtohet si një sistem gjysmë totalitar, sepse natyra e sistemit politik është i tillë. Lëvizja politike “Ora” nuk pati sukses, ose pati sukses shumë pak, të kufizuar dhe një prej arsyeve pse nuk arriti të ketë sukses është sepse u konfrontua me një sistem politik autoritar. Nuk mund të pretendosh të marrësh pjesë në një garë politike, ndërkohë që ekzistojnë parti politike që kanë shërbimet e tyre sekrete. Në Europë nuk ekziston një shembull që një parti politike të ketë pasur shërbimet e veta sekrete, por në Kosovë ka ndodhur e ndodh ende me Partinë Demokratike të Kosovës. Në Europë nuk ka ndodhur që një shtet në fund të krijojë një gjykatë të veçantë për të gjykuar udhëheqësit e saj, duke shkelur rendin e saj ligjor, por në Kosovë kjo ndodh. Kështu që lëvizja “Ora” duhet parë brenda këtij konteksti.

Në librin “Këmbët e gjarprit” keni alegorizuar personalitetin e ish-kryeministrit Hashim Thaçi, dhe disa prej figurave të UÇK-së. Si rezultat i kësaj pati disa reagime në opinion që shkuan deri në djegien e librit … Meqë shkoi në këtë pikë marrëdhënia, i bie që u dogj dhe mundësia për të bashkëpunuar me Thaçin?

Djegia e librit ishte fundi i mundësisë sime të bashkëpunimit me primitivët. Ata që djegin libra e tejkalojnë mundësinë e debatit, nuk ka më debat me njerëz që djegin libra. Ata tregojnë pozicionin e tyre paramesjetar, para Gutenbergut. Mendoj se ajo çka mund të bashkëpunoja me ta është që atyre njerëzve me kontributin tim vullnetar t’u paguaja kursin e alfabetizmit, të mësonin të lexonin fillimisht e pastaj të mund të integroheshin në shoqëri.

Dramaturgia Borka Paviçeviq, ju ka bërë një pyetje në Beograd, të cilës unë doja t’i dija përgjigjen: Përse nuk jeni ju president?

Të mos jesh në parti politike nuk do të thotë që s’je apo nuk merresh me politikë. Posaçërisht në kohën dhe hapësirën në të cilën ne jetojmë, edhe ne merremi me politikë e politika merret me ne. Kam frikën se kjo do të ndodhë përgjatë jetëve tona, do ta kemi këtë fazë interesante të ndërlidhjes mes politikës e jetës sonë. Njeriu mendon apo shprehet politikisht në forma të ndryshme, ndonjëherë në formë artikulli, ndonjëherë në formë libri apo interviste, e kjo është një mënyrë e marrjes me politikë. Pastaj presidenti, jeta jonë dhe fakti që merremi me kulturë, na i sjell gjërat, edhe ju që jeni pasionante e kulturës, edhe mikja ime që është drejtoreshë e teatrit, do ta merrni me thjeshtësi një pyetje pse nuk je ti president kur je një miku im i mirë ose ta kam lexuar librin e më pëlqen libri … Por këto dy gjëra nuk shkojnë njëra me tjetrën. Shoqëritë në masë të madhe kanë njerëzit që i meritojnë në krye dhe ata janë indikatorët e aftësisë, paaftësisë janë po ashtu indikatorët e kaheve të lëvizjes të shoqërive. Përjashtim bëjnë disa lëvizje historike që krijojnë figura, të cilat tejkalojnë produktin e tyre mesatar, nëse mund të quhet ashtu. Nelson Mandela doli tej asaj çfarë mund të pritej prej një vendi si Afrika e Jugut, Vaclav Havel doli tej momentit historik që e prodhoi. Kosova kishte fatin e kundërt, të krijojë lidership dhe përfundimisht produktin e vet mesatar intelektual e politik.

A i ngjasonte një lëvizjeje të tillë ajo çfarë ndodhi në vitet ’90 në Kosovë?

Në vitin ’89 – ’90 dola në sipërfaqe, së bashku me disa figura të tjera të reja shoqërore, si një njeri që jepte sugjerime për drejtimin e shoqërisë, por unë nuk e kam krijuar atë lëvizje, ajo ishte një lëvizje kapilare, ishte një nevojë e tërë atij populli të ngrihet. Nuk e kishte krijuar as Ibrahim Rugova, i cili u vu në ballë të asaj lëvizjeje kur tashmë ishte një valë e madhe e saj. Këto veprime historike nuk janë riciklike e nuk është se ndodhin çdo 10 apo 20 vjet, e gjithnjë do të vijë një lëvizje, do ta spastrojë gjendjen e do të fillojë nga e para. Tani jemi në një evolucion e ky evolucion do ta krijojë dikur gjendjen e re.

Ian McWan thotë se “sistemet totalitarë kanë të drejtë që i “kyçin” shkrimtarët, sepse romani është, ose mund të jetë, shprehja më e thellë e lirisë së fjalës”. A ishte censura një arsye që ju iu kthyet letërsisë?

Padyshim që shkrimi i romanit është akt çlirues, ndonëse njeriu shkruan brenda kornizave, brenda ligjeve që i ka vetvetiu letërsia apo brenda kornizave shoqërore. Të shkruash roman apo të shkruash një tregim, është akt shumë i madh çlirues, sesa është shkrimi i një artikulli apo një komenti, sepse u ikën disa prej konvencioneve politike. Natyrisht edhe letërsia i ka konvencionet e veta, është problem i shkrimtarit se sa duhet të jetë i sinqertë me vetveten, sa do të jetë i lirë me vetveten që t’i sfidojë dhe ato konvencione.

Duke u nisur nga grupi mediatik “Koha” që ju keni në Kosovë dhe ajo çfarë ndodh me shtypin sot, si e shihni se është përmirësuar liria e shtypit?

Në Kosovë unë e them me krenari që “Koha” ka qenë e mbetet një qendër e cila ka radiacionin e vet në shoqëri, një qendër e lirisë dhe profesionalizmit. Një qendër që funksionon në kushte të vështira, të rrezikimit të përhershëm fizik, e të kërcimit të përhershëm. Nuk mund të kesh lehtësisht shtyp të lirë në një shoqëri gjysmë totalitare, shtyp të lirë të papenguar, pasi është një çmim që ky shtyp duhet ta paguajë. Megjithatë “Koha” ka bërë një punë të madhe që kushton shumë. Nuk u është shitur interesave politike apo ekonomike të klaneve të ndryshme politike a ekonomike. Ky është një avantazh i madh në liri e shprehje, por mund të jetë disavantazh në ekonomi. Në fund të fundit, njeriu duhet të shohë interesin parësor. Unë në kompaninë “Koha” nuk jam prej 2004-s dhe gazeta e kompania funksionojnë më mirë se kur isha unë aty. Një punë e madhe për njerëzit që e bëjnë atë, në radhë të parë Flaka, motra ime, e cila është menaxhere e jashtëzakonshme.

Duke u ndalur te Flaka, së cilës i dedikoni dhe librin tuaj të fundit, si do ta vlerësonit rolin e femrës në hapësirën shqiptare?

Femra është në një avantazh të madh në shoqëri, që janë në zhvillim të madh dinamik siç është kjo jona, ku mund dhe duhet të hapen mundësi për femra profesionale.

Rreziku për femrat është një rrezik i dyfishtë sot. I pari është ai tradicional, që është një evolucion. E në evolucion mund të fshihen të drejtat e femrës si një pikë dikund në ardhmëri, pa e përcaktuar rrugën deri tek ajo. Do të thotë, një shprehje politike formale.

Edhe rreziku i dytë është formalitet, është ai që e vendos femrën në pozitë sa për sy e faqe dhe Kosova e ka pasur atë fat të keq në përzgjedhjen e disa njerëzve, ku përzgjedhja e femrës është bërë në mënyrë të tillë dhe shembulli më i mirë është Presidentja e Kosovës, e cila nuk ka me çka tjetër të mburret përveçse me gjini, e kjo nuk e ndihmon femrën. Përkundrazi, e shndërron femrën në objekt apo e rishndërron në objekt, tashmë politik.

Një rritje të kuotimit të femrave në parlament apo institucione publike e ka bërë Kryeministri i Shqipërisë, Edi Rama, si e shihni punën e tij?

Ka ndryshuar perceptimi i Shqipërisë jashtë padyshim. Si profesor i arteve pamore, zoti Rama ka ndikuar për mirë në këtë drejtim, i ka hyrë konceptualisht shndërrimit të pamjes së këtij vendi dhe efektet pamore që ai i ka dhënë vendit nuk janë të parëndësishme.

Shqipëria, në përmasat e veta europiane, si përfaqësim politik, si vend i NATO-s, mund të ilustrohet pak a shumë me një detaj që duket i parëndësishëm, por është simbolik. Shqipëria mund të matet me rrugën prej Plepave deri në Durrës. Ishte një rrugë në një hapësirë gjysmë të egër të provincës ballkanike, tash është një promenadë me aspiratë mesdhetare.

Identiteti mesdhetar, i Mesdheut verior, i Shqipërisë është shumë i rëndësishëm. Nuk e di në është ky koncepti i tij transformativ, sepse nuk kam biseduar me të, nuk jam takuar me të prej kohësh, por mendoj se identiteti mesdhetar i Shqipërisë është natyrshëm pjesë e një projekti, i cili duhet të jetë i qeverisë së tij e qeverive pasuese.

E kjo do të thotë vendosje të kornizës ekonomike që nga turizmi deri te prodhimi bujqësor, nga kultura deri te rendi dhe siguria.

Në këtë drejtim, imazhi i Shqipërisë është gjithsesi më i mirë se ç’ishte ndonjëherë.

Por, pastaj është problem që unë e ngre edhe në libër, sepse janë disa çështje që nuk zgjidhjen me aplikimin e teorisë pamore. Janë disa çështje që kërkojnë ndryshim thelbësor, strukturor. Një prej tyre për mua ka qenë shokante, që të lexoj se ambasadori amerikan bën verifikimin e listave për kandidatë për deputetë dhe të thotë se ky është kriminel e ky jo … Nuk dyshoj që ai këtë e bën me dëshirën më të mirë. Por vendi, i cili konsideron se tjetërkush duhet të merret me spastrimin e listave të kandidatëve për deputetë tregon se nuk është në gjendje të mirë. Kjo tregon gjithashtu për një dobësi të madhe në gjithë sistemin e drejtësisë apo politikë. Se çfarë do të ndodhte po të mos ishte ambasadori amerikan apo ambasada amerikane në Shqipëri? Gjysma e parlamentit duhet të ishte me njerëz që merren apo janë marrë me aktivitete kriminale? Kjo është e pakuptimtë për mua. Nuk është ilustrim, është maja e ajsbergut, e kjo tregon për një thellësi të depërtimit të krimit në shoqëri, e thellësi të paralizës së elementëve mbrojtëse të shoqërisë ndaj krimit.

Po shkruani roman të ri?

Po, po shkruaj. Është si çdo gjë çliruese, është çliruese deri sa të mos përfundoj.

Çfarë po shkruani?

Po t’jua them, atëherë do të robërohem me formulën, të cilën do t’jua jap.

Është torturues procesi i të shkruarit?

Për mua është torturues akti i të mosshkruarit, akti i të shkruarit ndonjëherë mund të shkojë në drejtime që nuk i pret. Ndonjëherë shkon në drejtime që as i ke dashur e as nuk i do, e kthehesh sërish. Por gjëja më e bezdisshme është akti i të mosshkruarit, është konsumimi i panevojshëm i fjalëve që duhet të shkonin tjetërkund.

Këtë numër të revistës “Saras” ia kam kushtuar letërsisë së shkruar nga femrat. A ndihet gjinia në letërsi?

Në fund, letërsi është padyshim. Kur të ulet dikush të analizojë ku është ajo që e përcakton vijën ndarëse, do të hynte në një kolektivizëm, është si të thuash se ekziston një dallim ekzistencial mes meshkujve të bardhë e atyre me ngjyrë në letërsinë që bëjnë. Se ekziston dallimi substancial mes japonezëve urbanë e ruralë. Dallimi duhet të ekzistojë dhe me këtë njeriu duhet të hyjë dhe në analiza, por janë vijat ndarëse brenda copës së mermerit, janë vija që e artikulojnë mermerin dhe aty nuk ka vija mashkullore e femërore.

Nëse do të kujtohej tani një libër i mirë i shkruar nga një autore femër, cili do të ishte?

Prej Margaret Atwood, Marguerite Duras, Virginia Woolf … do të gjesh libra të mirë.

Me kalimin e viteve është e vështirë përzgjedhja e librave për të lexuar. Çfarë lexoni tani?

Është shumë e vështirë përzgjedhja. Jam duke lexuar librin e ri të Noel Malcolm, një histori e shkruar prej një eruditi, për më tepër një shkrimtari të mirë. Dhe para tij isha duke lexuar histori, parë me një vështrim krejt tjetër të vitit 1913 nga një historian australian. Është shumë e vështirë përzgjedhja se e ke të limituar kohën dhe oferta është gjithnjë në rritje e sipër, sepse jo vetëm që jemi rritur ne me moshë, por është rritur dhe oferta globale e shkrimit. Jam në dilemë të madhe se çfarë do të lexoj. Ekzistojnë dy frikëra në momentin kur shkruan. E para është të shpërqendrosh vëmendjen tënde në lexim, pasi mendja nuk është organ i disiplinuar dhe po u shpërqendrua është rreziku i rikthimit në tema që në atë moment të shqetësojnë dhe e dyta është po qe se i hyn letërsisë, është si të futesh në zërin e tjetërkujt. Kur lexon letërsi ti lexon zërin e tjetërkujt, e një njeriu tjetër, e një gruaje tjetër që shkruan dhe është rreziku që do i bësh iso zërit tjetër. Këto janë rreziqe, por disavantazh është nëse nuk lexon e kufizon vetveten.

Ndikojnë autorët që lexojmë gjatë procesit të të shkruarit?

Akti i shkrimit është akt shumë i ndjeshëm dhe percepsionet e njeriut janë shumë më të avancuara. Njeriu kur shkruan ndien më shumë, dëgjon më shumë, ndien aroma më shumë, muzikën më shumë. Këtë e ka thënë më herët Garsia Markez; ai së paku ka mundur të identifikojë muzikën që ka dëgjuar në shkrimet e veta. Se edhe ritmi i të folurit dhe i të shkruarit e ritmi i muzikës janë ritme, e njëri-tjetrin mund ta influencojnë.

E shihni të shkruarën si një autobiografi?

Çdo shkrim është autobiografi për nga natyra, je duke përshkruar përjetimin apo perceptimin tënd për një veprim apo një person. Është vështirë të mos jesh autobiografik. Balancën mund ta arrish, sikur në gazetari, me krijimin e distancës së mjaftueshme që të lejon ta shohësh edhe veten nëse do, por prej një këndvështrimi tjetër.

Ka ndikuar letërsia latino-amerikane, realizmi magjik, në shkrimin tuaj?

Ka ndikuar padyshim vetë jeta në Amerikën Latine. Kam jetuar si fëmijë, pastaj dhe si student, kështu që ka ndikimin e vet …

Nga libri

“Islami politik ka sot të njëjtin kapacitet mobilizimi që kishin ideologjitë totalitare në Perëndim: ato u mundën ushtarakisht, sikur nazizmi në Luftën e Dytë Botërore, por u nevojit një luftë më e gjatë e ndërtimit të institucioneve të demokracisë, që të pengonin rishfaqjen e mendimit ‘të të vërtetave absolute’ në Europën Perëndimore dhe shembjen e së ‘vërtetës absolute’, në Lindjen Komuniste”.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.